Yazının əvvəlki hissəsi ilə buradan tanış olmaq olar.

Mövzunu “vergiler.az” üçün Kapital Bankın Maliyyə hesabatlığı və mühasibatlıq departamentinin meneceri Fariz Yadigarov şərh edir.

Vergiləndirmə prinsiplərinin Azərbaycan Respublikasının vergi qanunvericiliyində normativ təsbiti

Vergilərin müəyyən edilməsi və tutulması yalnız fiskal məqsədlərə xidmət etməməli, eyni zamanda hüquqi dövlət prinsiplərinə, sosial ədalətə və iqtisadi səmərəliliyə uyğun həyata keçirilməlidir. Bu baxımdan, vergiləndirmə prinsiplərinin qanunvericilikdə normativ formada təsbit olunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycan Respublikasında vergiləndirmənin əsas prinsipləri Vergi Məcəlləsinin 3-cü maddəsində “Vergilərin müəyyən edilməsinin və tutulmasının əsasları” kimi sistemli və konseptual şəkildə əks etdirilib. Sözügedən maddə vergiqoyma və vergitutma sahəsində hüquqi müəyyənlik, ədalətlilik və şəffaflığın təmin olunmasına yönəlmiş fundamental normaları ehtiva edir.

Vergi Məcəlləsinin 3.1-ci maddəsində vergitutmanın ümumi, bərabər və ədalətli olması əsas prinsip kimi müəyyən edilib. Bu prinsip vergi hüququnun klassik doktrinal yanaşmalarına uyğun olaraq, vergi yükünün cəmiyyət üzvləri arasında ədalətli şəkildə bölüşdürülməsini nəzərdə tutur. Ümumilik prinsipi vergitutmanın bütün potensial vergi ödəyicilərinə şamil olunmasını, bərabərlik prinsipi isə oxşar iqtisadi vəziyyətdə olan şəxslərə eyni hüquqi yanaşmanın tətbiqini ifadə edir. Ədalətlilik isə vergi ödəyicisinin ödəmə qabiliyyətinin nəzərə alınmasını tələb edir və sosial yönümlü vergi siyasətinin formalaşdırılmasına xidmət edir.

Vergi Məcəlləsinin 3.2-ci maddəsində vergilərin iqtisadi cəhətdən əsaslandırılması tələbi təsbit olunub. Bu maddə ən səthi yanaşılan maddələrdən olsa da, əslində onun arxasında çox mühüm iqtisadi konsepsiyalar dayanır. Bu prinsipə görə, vergi yalnız dövlətin maliyyə ehtiyaclarına deyil, həmçinin iqtisadi reallıqlara uyğun olmalıdır. İqtisadi əsaslandırma vergilərin bazar mexanizmlərinə süni müdaxilələr yaratmamasını, iqtisadi fəallığı zəiflətməməsini və resursların səmərəli bölgüsünə mane olmamasını təmin edir. Bu yanaşma fiskal neytrallıq ideyasına yaxın olmaqla, vergi sisteminin iqtisadi qərarlara minimum təsir göstərməsini hədəfləyir. Fiskal neytrallıq bəzi iqtisadi ədəbiyyatlarda ayrıca iqtisadilik prinsipinin tərkibində şərh edilsə də, ona ayrıca prinsip kimi baxılması mümkündür. Bu ideya (prinsip) vergitutmanın iqtisadi subyektlərin qərarlarına mümkün qədər təsirsiz (neytral) olmasını, yəni vergiləndirmənin bazar mexanizmlərini təhrif etməməsini nəzərdə tutur. Başqa sözlə, vergi sistemi iqtisadi davranışı yönləndirməməli, resursların bölgüsünü süni şəkildə dəyişməməli və bazar rəqabətinə müdaxilə etməməlidir. Yəni vergi elə müəyyən edilməlidir ki, vergi ödəyicisinin iqtisadi seçimi vergi amili ilə deyil, bazar amilləri ilə formalaşsın.

Vergilərin iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmasının başqa bir aspekti də mövcuddur. Burada hər bir verginin vergitutma obyektinin məhz iqtisadi ünsür olması fikri əsas götürülür. Yəni vergitutma obyekti hansısa qeyri-iqtisadi, texniki əməliyyat və ya hərəkət deyil, məhz iqtisadi ünsür – gəlir, xərc, sərvət və s. olmalıdır.

Vergi Məcəlləsinin 3.3 və 3.4-cü maddələri vergiləndirmənin hüquqi sərhədlərini müəyyən edir. Bu normalara əsasən, vergilər şəxslərin konstitusion hüquq və azadlıqlarının həyata keçirilməsinə mane olmamalı, habelə ölkənin vahid iqtisadi məkanını pozmamalıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, vergiləndirmədə vahid iqtisadi məkan konsepsiyası vergi qanunvericiliyinin tam hüquqi qüvvədə olduğu və başqa dövlətin qanunvericiliyinin işləməsinin qəti istisna edildiyi ərazini ifadə etməklə yanaşı, dövlət ərazisində iqtisadi fəaliyyətin və bazar münasibətlərinin parçalanmadan, daxili fiskal baryerlər yaradılmadan və bərabər hüquqi rejim əsasında həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Bu konsepsiya vergi siyasətinin dövlətin ərazi bütövlüyü, bazar birliyi və iqtisadi azadlıqlar ilə uzlaşdırılmasını hədəfləyir. Xüsusilə, malların, xidmətlərin, kapitalın və pul vəsaitlərinin azad hərəkətinə birbaşa və ya dolayı məhdudiyyətlər yaradan vergilərin qadağan edilməsi iqtisadi inteqrasiyanın və daxili bazarın qorunmasına yönəlmişdir. Bu, vergi hüququnun iqtisadi azadlıqlarla (sahibkarlıq azadlığı, müqavilə azadlığı, rəqabət azadlığı, investisiya fəaliyyəti azadlığı və s.) balanslaşdırılmasının bariz nümunəsidir.

Vergi Məcəlləsinin 3.5-ci maddəsində eyni növ verginin eyni gəlir və ya mənfəət üzrə bir dəfədən artıq tutulmasının yolverilməzliyi təsbit edilib. İkiqat vergitutmaya yol verilməməsi prinsipi vergi ədalətliliyinin mühüm elementidir və vergi yükünün əsassız ağırlaşdırılmasının qarşısını alır. Bu prinsip həm daxili vergitutma sistemində, həm də beynəlxalq vergi münasibətlərində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Vergi Məcəlləsinin 3.6-cı maddəsi vergiləndirmədə diskriminasiyanın yolverilməzliyini təsbit edir. Vergilərin siyasi, ideoloji, etnik, konfessional (dini) və ya digər subyektiv xüsusiyyətlərə əsaslanaraq müəyyən edilməsi qadağandır. Bu norma hüquqi bərabərlik prinsipinin vergi hüququnda konkret ifadəsidir. Burada bir vacib nüansı qeyd etmək lazımdır ki, bu maddədə mülkiyyət formasından və kapitalın yerindən asılı olaraq fərqli vergi dərəcələrinin tətbiqinin yolverilməzliyi təsbit olunsa da, əslində, bu məsələlər dövlətin iqtisadi siyasəti çərçivəsində vergiləndirmənin əsas funksiyalarından biri olan tənzimləyici funksiyasının tətbiqi gedişində əsas alət kimi istifadə edilir.

Vergi Məcəlləsinin 3.7 və 3.8-ci maddələri vergi qanunvericiliyinin müstəsnalığını özündə ehtiva edir. Yəni vergilər yalnız Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilə, dəyişdirilə və ya ləğv oluna bilər. Bu prinsip hüquqi müəyyənliyin və qanunçuluğun təmin olunmasına xidmət edir. Heç bir şəxs qanunla müəyyən edilməyən və ya qanunda nəzərdə tutulmuş qaydalardan kənar vergiləri ödəməyə məcbur edilə bilməz. Bu da, öz növbəsində, vergi hüququnda normativ sabitliyi gücləndirən əsas amillərdəndir.

Vergi Məcəlləsinin 3.9 və 3.11-ci maddələri vergiləndirmədə şəffaflıq və hüquqi aydınlıq prinsiplərini əks etdirir. Vergi ödəyicisi hansı vergini, hansı qaydada və hansı müddətdə ödəməli olduğunu dəqiq bilməlidir. Bundan əlavə, vergi qanunvericiliyindəki bütün ziddiyyətlər və qeyri-müəyyənliklər vergi ödəyicisinin xeyrinə şərh olunmalıdır. Bu yanaşma hüquqi təhlükəsizliyin təmin olunması və vergi orqanları ilə vergi ödəyiciləri arasında balansın qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Vergi Məcəlləsinin 3.10-cu maddəsinə əsasən, vergi sistemi sahibkarlıq və investisiya fəaliyyətini stimullaşdırmalıdır. Bu prinsip vergi hüququnun yalnız fiskal deyil, həm də iqtisadi inkişafı dəstəkləyən alət olduğunu göstərir. Vergi imtiyazları, üstünlükləri və səmərəli vergi yükü vasitəsilə investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması müasir vergi siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir.

Vergi Məcəlləsinin 3.12-ci maddəsi vergiləndirmədə hüquqi şəffaflıq və məlumatlandırma prinsipini təsbit etməklə, vergi ödəyicisinin hüquq və vəzifələrinin real həyata keçirilməsi üçün vergilərə aid normativ aktların yalnız rəsmi dərcini deyil, onların faktiki, asan və bərabər şəkildə əlçatan olmasını tələb edir. Maddənin əsas məqsədi vergi ödəyicisinin hüquq və vəzifələrinin yalnız formal olaraq deyil, real və effektiv şəkildə həyata keçirilməsini təmin etməkdir. Vergi hüququnun klassik doktrinasına görə, normativ aktla tanış olmaq imkanı olmayan şəxsdən həmin norma üzrə öhdəlik tələb edilə bilməz. Bu baxımdan, Məcəllənin 3.12-ci maddəsi “qanunu bilməmək məsuliyyətdən azad etmir” kimi təməl hüquqi prinsipin vergi hüququnda yumşaldılmış və balanslaşdırılmış tətbiqini təmin edir.

Hazırda Azərbaycan Respublikasında vergi ödəyicilərinin normativ hüquqi aktlarla tanış olmaq imkanı, tam mübaliğəsiz demək olar ki, yüksək səviyyədədir. İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidməti tərəfindən müxtəlif texniki, texnoloji həllər vasitəsilə vergi ödəyicilərinin bu hüquqlarını təmin etmək cəhdlərini yalnız alqışlamaq olar. Çünki hazırda heç bir intizamlı vergi ödəyicisi hansısa qanunvericilikdən xəbərsiz olmasını iddia edə bilməz. Lakin bu sahədə mövcud problem tamamilə başqa amillə - “normativ əlçatanlıq” ilə “faktiki başa düşülmə” arasındakı fərqlə əlaqədardır. Vergi ödəyicilərinin normativ aktla tanış olması heç də həmişə onun bu akt üzrə hüquq və vəzifələrini dərk etməsi anlamına gəlmir. Mütəmadi olaraq vergi orqanı tərəfindən qanunvericilikdə baş verən dəyişikliklərlə əlaqədar müəyyən məlumatlandırma, izahat işləri görülməsinə baxmayaraq, bu, problemin tam aradan qaldırılması üçün hələ də kifayət deyil. Vergi Məcəlləsinin 3.12-ci maddəsinin tam reallaşması üçün normativ aktların sadələşdirilməsi, stabil vergi siyasəti, rəsmi izah institutunun normativləşdirilməsi, hüquqi maarifləndirmənin daha da gücləndirilməsi zəruridir.

Beləliklə, Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 3-cü maddəsi vergiləndirmənin əsas prinsiplərini kompleks və sistemli şəkildə təsbit etməklə, müasir vergi hüququnun konseptual əsaslarını formalaşdırmaqla ölkədə vergiqoyma və vergitutma proseslərinin normativ-fəlsəfi bazasını təşkil edir, vergi hüququnun praktik tətbiqində əsas istiqamətverici rol oynayır.