Vergi ödəyicilərini maraqlandıran suallardan biri də cari vergi ödəmələrinin hesablanması zamanı Vergi Məcəlləsinin 151.1 və ya 151.2-ci maddələrinin tətbiq edilməsi ilə bağlıdır. 

Baş mühasib, təlimçi Elvin Məmmədov həmin suallara aydınlıq gətirir.

Cari vergi ödəmələrinin hesablanması ilə bağlı 3 metod mövcuddur və bunlar Vergi Məcəlləsinin 151-ci maddəsində öz əksini tapıb. Gəlin cari vergi ödəmələrinin hesablanması zamanı tətbiq olunan metodlara nəzər salaq:

1-ci metod:

Vergi Məcəlləsinin 151.1-ci maddəsində qeyd olunduğu kimi, hüquqi şəxslər və fərdi sahibkarlar rüb qurtardıqdan sonra 15 gündən gec olmayaraq cari ödəmələrini dövlət büdcəsinə ödəməlidirlər. Bələdiyyə mülkiyyətində olan müəssisə və təşkilatlar mənfəət vergisini yerli büdcəyə (bələdiyyə büdcəsinə) ödəyirlər. Hər ödəmənin məbləği əvvəlki vergi ilində hesablanmış vergi məbləğinin 1/4 hissəsini təşkil edir.

Misal 1: Vergi ödəyicisi 2024-cü il üçün mənfəət vergisi bəyannaməsini təqdim edərkən mənfəət vergisini 48.000 manat məbləğində hesablayıb. Vergi ödəyicisi 2025-ci ildə Vergi Məcəlləsinin 151.1-ci maddəsində qeyd olunan metodu seçərək rüblük cari vergi ödəmələrini həyata keçirməyə qərar verib.

Belə olan halda, rüblük cari vergi məbləği 12.000 manat (48.000 : 4), yəni əvvəlki vergi ilində hesablanmış vergi məbləğinin 1/4 hissəsini təşkil edəcək. Qeyd edək ki, vergi ödəyicisi hər rüb, rüb bitdikdən sonra növbəti ayın 15-dək cari vergi ödəmələrini həyata keçirməlidir.

Fərz edək ki, vergi ödəyicisi 2025-ci il üçün mənfəət vergi bəyannaməsini 30 yanvar 2026-cı il tarixində vergi orqanına təqdim edib və mənfəət vergisinin 55.000 manat olduğu müəyyən edilib. Belə olan halda, vergi ödəyicisinin mənfəət vergisi öhdəliyi 2025-ci il üçün Məcəllənin 151.1-ci maddəsində qeyd olunan metodu tətbiq edərək ödədiyi cari vergi ödəmələrinin məbləği qədər, yəni 48.000 manat məbləğində azaldılacaq və yaranan öhdəliyi 7.000 manat təşkil edəcək.

Yəni vergi ödəyicisinin 2025-ci il üzrə illik bəyannamə təqdim etdikdən sonra faktiki mənfəət vergisinin rüblük cari vergi ödənişlərlə əvəzləşməsi nəticəsində 7.000 manat əlavə vergi öhdəliyi yaranacaq.

Vergi Məcəlləsinin 151.4-cü maddəsində qeyd olunduğu kimi, cari vergi ödəmələri vergi ili üçün vergi ödəyicisindən tutulan verginin məbləğinə aid ediləcək.

2-ci metod:

Vergi Məcəlləsinin 151.2-ci maddəsində qeyd olunduğu kimi, vergi ödəyicisi cari vergi ödəmələrinin məbləğini bu rübdəki vergiyə cəlb olunan gəlirinin (xərclər nəzərə alınmadan) həcmini onun keçən ilin vergiyə cəlb olunan gəlirində (xərclər nəzərə alınmadan) verginin xüsusi çəkisini göstərən əmsala vurmaqla müəyyənləşdirə bilər.

Misal 2: Vergi ödəyicisi 2024-cü ildə Məcəllənin 151.2-ci maddəsindəki metodu seçir və rüblük cari vergi ödəmələrini rüblük gəliri (xərclər nəzərə alınmadan) əsasında hesablayır. Vergi ödəyicisinin əvvəlki hesabat ilində (2023-cü il üzrə) göstəriciləri aşağıdakı kimi olub:

• Vergiyə cəlb olunan gəlir (xərclər nəzərə alınmadan): 2.500.000 manat;

• Hesablanmış mənfəət vergisi: 150.000 manat.

Bu məlumatlar əsasında mənfəət vergisinin vergiyə cəlb olunan gəlirdə xüsusi çəkisi müəyyən edilir.

Xüsusi çəki aşağıdakı kimi hesablanır:
(150.000 : 2.500.000) x 100% = 6%
Tapılan 6% xüsusi çəki əmsalı cari ildə (2024-cü il) hər rüb üzrə əldə edilən vergiyə cəlb olunan gəlirə (xərclər nəzərə alınmadan) tətbiq edilir.

Fərz edək ki, 2024-cü il üzrə vergi ödəyicisinin rüblük vergiyə cəlb olunan gəliri (xərclər nəzərə alınmadan) və hesablanan cari vergi ödəmələri aşağıdakı kimi olub və vergi ödəyicisinin cari rüblər üzrə güzəşt və azadolmaları olmayıb:

I rüb üzrə

Cari rübdə vergiyə cəlb olunan gəlir (xərclər nəzərə alınmadan): 50.000 manat.
Cari vergi: 50.000 x 6% = 3.000 manat.

II rüb üzrə

Cari rübdə vergiyə cəlb olunan gəlir (xərclər nəzərə alınmadan): 75.000 manat.
Cari vergi: 75.000 x 6% = 4.500 manat.

III rüb üzrə

Cari rübdə vergiyə cəlb olunan gəlir (xərclər nəzərə alınmadan): 60.000 manat.
Cari vergi: 60.000 x 6% = 3.600 manat.

IV rüb üzrə

Cari rübdə vergiyə cəlb olunan gəlir (xərclər nəzərə alınmadan): 65.000 manat.
Cari vergi: 65.000 x 6% = 3.900 manat.

Hesab edək ki, vergi ödəyicisi 2024-cü il üzrə illik mənfəət vergisi bəyannaməsini 30 yanvar 2025-ci il tarixində təqdim edib və hesablanmış mənfəət vergisi 75.000 manat olub. Hesablama aşağıdakı kimi olacaq:

• Faktiki illik mənfəət vergisi: 75.000 manat;

• İl ərzində ödənilmiş rüblük cari vergi ödəmələrinin cəmi: 15.000 manat.

Belə olan halda, əlavə ödənilməli vergi məbləği 60.000 manat (75.000 manat – 15.000 manat) təşkil edəcək.

Qeyd edək ki, Vergi Məcəlləsinin 151.3-cü maddəsində qeyd olunduğu kimi, Vergi Məcəlləsinin 151.1 və 151.2-ci maddələri üzrə cari vergi ödəmələrinin hesablanması zamanı nəzərə alınmalıdır ki, vergi ödəyicisi il ərzində bu metodlardan birini seçərək hər il 15 aprelədək vergi orqanına bildirməli, 151.2-ci maddə üzrə metod seçildikdə hər rüb bitdikdən sonra 15 gün ərzində arayış təqdim etməli, əks halda, yaxud metod barədə məlumat verilmədikdə vergi orqanı 151.1-ci maddədə nəzərdə tutulan metodu tətbiq edir və bu metod vergi ilinin sonunadək dəyişdirilmir.

3-cü metod:

Vergi Məcəlləsinin 151.5-ci maddəsində qeyd olunduğu kimi, əvvəlki vergi ilində fəaliyyəti və ya vergi tutulan mənfəəti (gəliri) olmayan və növbəti vergi ilində fəaliyyət göstərən hüquqi şəxslərin və sahibkarlıq fəaliyyətini hüquqi şəxs yaratmadan həyata keçirən fiziki şəxslərin, habelə yeni yaradılan və fəaliyyət göstərən vergi ödəyicilərinin (bundan sonra - əvvəllər fəaliyyəti və ya vergi tutulan mənfəəti (gəliri) olmayan vergi ödəyiciləri) cari vergi ödəmələri aşağıda göstərilən qaydada həyata keçirilir:

- Əvvəllər fəaliyyəti və ya vergi tutulan mənfəəti (gəliri) olmayan vergi ödəyicilərinin mənfəət və ya gəlir vergisi üzrə cari vergi ödəmələri təqvim ili ərzində rüblər üzrə artan yekunla (əvvəlki illərdə yaranmış zərər məbləğləri vergi tutulan mənfəətdən (gəlirdən) çıxılmaqla) bu Məcəllə ilə müəyyənləşdirilən müvafiq vergi dərəcələrinə əsasən hesablanır. (Vergi Məcəlləsi 151.5.1-ci maddə)

Misal 3: Yeni yaradılan müəssisə 2023-cü ilin yanvar ayının 1-dən fəaliyyət göstərməyə başlayıb. İl ərzində onun iqtisadi fəaliyyəti nəticəsində əldə etdiyi gəlir, çəkdiyi xərclər və formalaşan mənfəəti aşağıdakı kimi olub:

İlk rübdə (yanvar–mart dövründə) müəssisənin gəliri 30.000 manat, xərcləri 20.000 manat olmaqla vergiyə cəlb olunan mənfəəti 10.000 manat təşkil edib. Beləliklə, I rüb üzrə cari vergi ödəməsi 1.500 manatdan ((10.000 x 20%) x 75% ) az olmamalıdır.

İkinci rübdə (aprel–iyun dövründə) müəssisənin gəliri 70.000 manat, xərcləri 50.000 manat olmaqla vergiyə cəlb olunan mənfəəti 20.000 manat təşkil edib. II rüb üzrə cari vergi ödəməsi əvvəlki rübdə ödənilmiş mənfəət vergisi məbləği çıxılmaqla hesablanır. Yəni:

((20.000 x 20%) x 75%) = 3.000
3.000 − 1.500 = 1.500 manat.

Üçüncü rübdə (iyul–sentyabr dövründə) gəlir 100.000 manat, xərclər 70.000 manat olmaqla vergiyə cəlb olunan mənfəəti 30.000 manat təşkil edib. III rüb üzrə cari vergi ödəməsi əvvəlki rüblərdə ödənilmiş mənfəət vergisi məbləğləri çıxılmaqla hesablanır. Yəni:

((30.000 x 20%) x 75%) = 4.500 manat;
4.500 − 1.500 – 1.500 = 1.500 manat.

İlin son rübündə (oktyabr–dekabr dövründə) gəlir 150.000 manat, xərclər 100.000 manat olmaqla vergiyə cəlb olunan mənfəəti 50.000 manat təşkil edib. IV rüb üzrə cari vergi ödəməsi əvvəlki rüblərdə ödənilmiş mənfəət vergisi məbləğləri çıxıldıqdan sonra 3.000 manatdan az olmamalıdır:

((50.000 x 20%) x 75%) = 7.500 manat;
7.500 – 1.500 – 1.500 – 1.500 = 3000 manat.

Vergi ödəyicisi 2023-cü il mənfəət vergisi bəyannaməsini təqdim etdikdən sonra vergiyə cəlb olunan mənfəətinin 50.000 manat (illik gəlirin 150.000 manat, gəlirdən çıxılan xərclərin 100.000 manat olduğunu nəzərə alaraq) olduğunu, dolayısıyla dövlət büdcəsinə mənfəət vergisi üzrə yaranan öhdəliyinin 10.000 manat (50.000 x 20%) olduğunu müəyyən edib. 2023-cü il üzrə yaranan mənfəət vergisi öhdəliyini, ilin 4 rübü üzrə ödənilmiş cəmi cari mənfəət vergisi ödəmələrinin məbləği qədər azaltdıqdan sonra dövlət büdcəsinə mənfəət vergisi üzrə qalıq borcun 2.500 manat olduğu müəyyən edilib:

10.000 – 1.500 − 1.500 – 1.500 – 3.000 = 2.500 manat.

Qeyd edək ki, Vergi Məcəlləsinin 151.5.2-ci maddəsinə əsasən, cari vergi ödəmələrinin məbləği mənfəətdən və ya gəlirdən verginin məbləğinin 75 faizindən az olmamalıdır. Vergi Məcəlləsinin 151.5.6-cı maddəsinə əsasən, cari vergi ödəmələri vergi ili üçün əvvəllər fəaliyyəti və ya vergi tutulan mənfəəti (gəliri) olmayan vergi ödəyicisindən tutulan verginin məbləğinə aid edilir.

Misal 4: Müəssisə 2024-cü ili 40.000 manat zərərlə başa vurub. Bu halda, 2025-ci ildə cari vergi ödəmələri Vergi Məcəlləsinin 151.5-ci maddəsinə uyğun olaraq tətbiq ediləcək.

Müəssisənin 2025-ci ilin IV rübü üzrə gəlirləri, gəlirdən çıxılan xərcləri və vergiyə cəlb olunan mənfəəti aşağıdakı kimi olub:

2025-ci ilin I rübündə gəlir 50.000 manat, xərclər 30.000 manat olmaqla mənfəət 20.000 manat təşkil edib. Əvvəlki ilə aid 40.000 manat zərərin vergiyə cəlb olunan mənfəətdən çıxıldığını nəzərə alsaq və əvvəlki ilə aid zərər cari mənfəəti üstələdiyi üçün (20.000 − 40.000 = −20.000 manat) müəssisənin I rüb üzrə cari vergi ödəməsinin formalaşmadığı müəyyən edilib.

II rübdə gəlir 80.000 manat, xərclər 60.000 manat olmaqla mənfəət 20.000 manat təşkil edib. Hələ də əvvəlki ilə aid zərər (40.000 manat) cari mənfəəti üstələdiyi üçün cari vergi öhdəliyi yaranmır:

20.000 – 40.000 = −20.000 manat.

III rübdə gəlir 110.000 manat, xərclər 80.000 manat olmaqla mənfəət 30.000 manat olub. Əvvəlki ilin zərəri cari mənfəəti azaldır, lakin cari mənfəət hələ də əvvəlki ilin zərərindən aşağıdır:

30.000 – 40.000 = −10.000 manat.

Bu səbəbdən, III rüb üzrə cari vergi öhdəliyi yaranmır.

İlin son rübündə (IV rübdə) gəlir 170.000 manat, xərclər 110.000 manat olmaqla ilin yekun mənfəəti 60.000 manat olub. Əvvəlki ilə aid zərər (40.000 manat) çıxıldıqdan sonra vergi tutulan mənfəətin 20.000 manat olduğu müəyyən edilib:

60.000 – 40.000 = 20.000 manat.

Vergi Məcəlləsinin 151.5.2-ci maddəsinə əsasən, IV rüb üzrə cari vergi öhdəliyi 3.000 manatdan az olmamalıdır ((20.000 × 20%) × 75% = 3.000 manat).

İlin yekunlarına əsasən, 2025-ci il mənfəət vergisi bəyannaməsi təqdim edildikdən sonra ümumi mənfəət vergisi 4.000 manat (20.000 x 20%) təşkil edib. İl ərzində ödənilən cari vergi ödəmələri (3.000 manat) çıxıldıqdan sonra büdcəyə ödəniləcək qalıq məbləğ 1.000 manat təşkil edəcək.

Onu da deyək ki, Vergi Məcəlləsinin 151.5.3-cü maddəsinə əsasən, əvvəllər fəaliyyəti və ya vergi tutulan mənfəəti (gəliri) olmayan vergi ödəyiciləri rüb başa çatdıqdan sonra 15 gün ərzində cari vergi ödəmələrini aparmalı və rüb ərzində mənfəətdən və ya gəlirdən hesablanmış cari vergi məbləği barədə vergi orqanına arayış təqdim etməlidirlər.

Nəzərdə tutulmuş müvafiq arayışı təqdim etmədikləri halda, vergi orqanı cari vergi ödəmələrinin məbləğini Vergi Məcəlləsinin 67-ci maddəsinə uyğun olaraq vergini əlaqəli məlumatlar əsasında hesablayır və vergi ödəyicisinə müvafiq bildiriş göndərir.

Cari vergi ödəmələri Vergi Məcəlləsində nəzərdə tutulan güzəşt və azadolmalar nəzərə alınmaqla hesablanır və hesabat ili başa çatdıqdan sonra yenidən haqq-hesab edilir.

Həmçinin, vurğulamaq lazımdır ki, Vergi Məcəlləsinin 151.5.7-ci maddəsinə əsasən, sadələşdirilmiş verginin ödəyiciləri mənfəət və ya gəlir vergisi ödəyicisi olduqda cari vergi ödəmələrinin məbləği də bu Məcəlləyə uyğun olaraq müəyyən edilir.