Müəssisənin maliyyə sabitliyinin təhlili və qiymətləndirilməsi MƏQALƏ

Müasir biznes mühitində müəssisənin uğurunu yalnız satışların artımı və mənfəətin yüksəlməsi ilə ölçmək kifayət etmir. Müəssisə mənfəətli olduğu halda belə, öhdəliklərini vaxtında yerinə yetirmək imkanını itirə, dövriyyə vəsaitlərinin çatışmazlığı ilə üzləşə və maliyyə asılılığını artıra bilər. Buna görə də maliyyə sabitliyi müəssisənin fəaliyyətinin davamlılığını, ödəniş qabiliyyətini və mövcud maliyyə resurslarından səmərəli istifadə imkanını xarakterizə edən əsas göstəricilərdən biridir. 

Mövzunu “vergiler.az”a İstehlak Mallarının Ekspertizası Mərkəzinin Maliyyə və təsərrüfat departamentinin müdiri, UNEC-in doktorantı Emin Kazımov şərh edir. 

Maliyyə sabitliyi dedikdə gəlirlərin xərcləri üstələməsi, müəssisənin kifayət qədər maliyyə resurslarına malik olması, pul vəsaitlərinin çevik idarə edilməsi və istehsal-satış prosesinin fasiləsizliyi başa düşülür. Sabitliyin həddindən artıq yüksək olması isə hər zaman müsbət hal hesab edilmir: istifadəsiz pul vəsaitlərinin, ehtiyatların və digər resursların həddindən artıq toplanması müəssisənin əlavə xərc çəkməsinə və kapitalın səmərəsiz yerləşdirilməsinə səbəb ola bilər.

Maliyyə sabitliyinə bir sıra daxili və xarici amillər təsir göstərir. Müəssisənin bazardakı mövqeyi, məhsul və xidmətlərə olan tələb, onların maya dəyərinin səviyyəsi, digər təsərrüfat subyektləri ilə əməkdaşlıq imkanları, xarici investor və kreditorlardan asılılıq, debitor borclarının vaxtında ödənilməsi və ümumilikdə maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin səmərəliliyi bu amillər sırasında xüsusi yer tutur. Bu baxımdan, maliyyə sabitliyinin qiymətləndirilməsi yalnız bir göstəriciyə əsaslanmamalı, müəssisənin maliyyə vəziyyətini müxtəlif tərəflərdən göstərən göstəricilər sistemi əsasında aparılmalıdır.

Praktik təhlildə ilk növbədə müəssisənin öz vəsaitlərinin dövriyyə aktivlərinin formalaşmasındakı payına, maliyyə müstəqilliyinə, kapitalın manevr imkanına, ehtiyat və məsrəflərin maliyyələşdirilməsinin kifayətliliyinə, xüsusi və borc kapitalının nisbətinə, kreditor borclarının vəziyyətinə və likvidlik göstəricilərinə diqqət yetirilir. Bu göstəricilər ayrı-ayrılıqda müəyyən məlumat versə də onların birlikdə təhlili müəssisənin real maliyyə vəziyyətini daha aydın göstərir. Məsələn, likvidlik səviyyəsinin qənaətbəxş olması müəssisənin qısamüddətli öhdəliklərini ödəmək imkanının olduğunu göstərir, lakin eyni zamanda borc kapitalının sürətlə artması maliyyə asılılığının güclənməsindən xəbər verə bilər. Ona görə də maliyyə təhlilində rəqəmin özündən daha çox onun dəyişmə istiqaməti və digər göstəricilərlə əlaqəsi əhəmiyyət daşıyır.

Maliyyə sabitliyinin qiymətləndirilməsində müəssisənin vəziyyətini dörd əsas formada təsnif etmək mümkündür:

Bu təsnifat müəssisənin cari vəziyyətini anlamaq üçün əlverişlidir. Lakin onun əsas məhdudiyyəti maliyyə vəziyyətinin dəyişmə istiqamətini tam göstərməməsidir. Məsələn, cari likvidlik qənaətbəxş olduğu halda son üç dövrdə ardıcıl azalırsa, bu, gələcək maliyyə çətinlikləri üçün erkən siqnal ola bilər. Buna görə göstəricinin özü qədər onun dinamikası da vacibdir.

Mütləq maliyyə sabitliyi zamanı müəssisənin likvidliyi və ödəmə qabiliyyəti yüksək olur, ehtiyat və məsrəflər əsasən öz dövriyyə vəsaitləri hesabına maliyyələşdirilir. Normal maliyyə sabitliyində də ödəmə qabiliyyəti təmin olunur, lakin ehtiyat və məsrəflərin maliyyələşdirilməsində uzunmüddətli öhdəliklərdən də istifadə edilir. Qeyri-sabit maliyyə vəziyyətində ödənişlərlə bağlı müəyyən çətinliklər yarana bilər, lakin müəssisənin öz vəsaitləri və cəlb olunmuş resurslar hesabına vəziyyəti bərpa etmək imkanı qalır. Böhran və ya böhrandan əvvəlki vəziyyətdə isə pul vəsaitləri, qısamüddətli qiymətli kağızlar və debitor borcları kreditor borclarını və vaxtı keçmiş kredit öhdəliklərini qarşılamağa kifayət etmir. Bu mərhələ müəssisənin maliyyə dayanıqlığı baxımından ən ciddi siqnallardan biridir.

Maliyyə sabitliyinin təhlilində əsas məqsəd yalnız müəssisənin hansı vəziyyətdə olduğunu müəyyən etmək deyil, həmin vəziyyətin yaranma səbəblərini və gələcəkdə hansı istiqamətdə dəyişə biləcəyini görməkdir. Məhz buna görə, əmsalların dinamikası xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bir neçə hesabat dövrünün göstəricilərini müqayisə etməklə müəssisənin maliyyə müstəqilliyinin artıb-artmadığını, borclanmanın sürətlənib-sürətlənmədiyini, dövriyyə vəsaitlərinin kifayət edib-etmədiyini və likvidlikdə hansı dəyişikliklərin baş verdiyini müəyyənləşdirmək mümkündür. Bu yanaşma rəhbərliyə yalnız mövcud problemi görməyə deyil, problemin gələcəkdə böyüməsinin qarşısını almağa imkan verir.

Maliyyə təhlilinin daha praktik nəticə verməsi üçün göstəricilərin müəssisənin əvvəlki dövrləri, qəbul edilmiş meyarlar və mümkün olduqda oxşar müəssisələrin göstəriciləri ilə müqayisəsi məqsədəuyğundur. Reytinq yanaşması da məhz bu məqsədə xidmət edir: ayrı-ayrı maliyyə əmsallarının nəticələri ümumiləşdirilərək müəssisənin maliyyə vəziyyəti barədə daha bütöv təsəvvür formalaşdırılır. Eyni zamanda müflisləşmə ehtimalının qiymətləndirilməsi üçün Altman Z-score, Springate, Taffler-Tishou, Lis və digər yanaşmalardan istifadə edilməsi müəssisənin maliyyə risklərini əvvəlcədən müəyyən etməyə kömək edə bilər. Lakin unudulmamalıdır ki, bu modellər qərarın özü deyil, qərar qəbul edən şəxslər üçün xəbərdarlıq və diaqnostika vasitəsi kimi nəzərdən keçirilməlidir.

Maliyyə sabitliyi ilə risklərin idarə edilməsi arasında birbaşa əlaqə vardır. Risklərin müəyyən edilməsi, onların təsnifləşdirilməsi, daha yüksək risk daşıyan biznes proseslərinin monitorinqi, mümkün maliyyə itkilərinin qiymətləndirilməsi və risklərin təsirinin davamlı izlənilməsi müəssisənin maliyyə dayanıqlığının qorunmasına xidmət edir. Xüsusilə debitor borclarının artması, qısamüddətli borcların sürətlə yüksəlməsi, ehtiyatların dövriyyədən daha sürətli artması və pul vəsaitlərinin azalması kimi dəyişikliklər rəhbərlik üçün erkən xəbərdarlıq siqnalları ola bilər. Bu göstəricilər vaxtında təhlil edildikdə maliyyə böhranına çevrilə biləcək problemlərin qarşısının alınması daha real olur.

Beləliklə, maliyyə sabitliyinin qiymətləndirilməsi müəssisənin maliyyə hesabatlarına sadəcə retrospektiv baxış deyil, gələcək fəaliyyət üçün qərarvermə alətidir. Əmsalların, likvidlik və ödəmə qabiliyyətinin, kapital strukturunun, ehtiyatların maliyyələşdirilməsinin, reytinq qiymətləndirməsinin və müflisləşmə riskinin birlikdə nəzərdən keçirilməsi daha dolğun nəticə əldə etməyə imkan verir. Kiçik və orta müəssisələr üçün qısamüddətli və nisbi göstəricilərin, eləcə də inteqral qiymətləndirmənin tətbiqi praktiki baxımdan əlverişli olduğu halda, iri müəssisələrdə bunlara əlavə olaraq amil və indeks təhlili, həmçinin proqnozlaşdırma imkanlarından istifadə daha geniş informasiya bazası yaradır. Əsas məsələ çoxsaylı göstəricilər toplamaq deyil, həmin göstəricilərdən idarəetmə qərarlarını yaxşılaşdırmaq üçün istifadə etməkdir. Nəticə etibarilə maliyyə sabitliyi müəssisənin yalnız bu gün öhdəliklərini yerinə yetirib-yetirmədiyini deyil, sabah fəaliyyətini nə dərəcədə davamlı və səmərəli qura biləcəyini ehtiva edən mühüm iqtisadi göstəricidir.