“Bu ilin əvvəlindən əmək qanunvericiliyində məsafədən iş rejimi, işçilərin sosial təminatını yaxşılaşdıran hüquqların artırılması, məzuniyyət haqları, əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi zamanı işçilərin müavinətinin adekvatlığı kimi bir sıra mütərəqqi tənzimləmələr həyata keçirildi. Bu kimi islahatlar sırf şəffaf əmək şəraitinin təmini, işçilərin əmək hüquqlarının qorunması və yeni təminatların həyata keçirilməsinə müsbət təsir göstərməkdədir”.

Bu fikirləri hüquqşünas Şəhriyar Həbilov qeyri-rəsmi məşğulluğun fəsadları barədə “vergiler.az”a açıqlamasında səsləndirib. Onun sözlərinə görə, bir sıra hallarda qeyri-rəsmi məşğulluq şəxsin əmək hüquqlarının müdafiəsindən kənar qalmasına və əməyinin nəticələrinin qeyri-adekvat şəkildə mənimsənilməsinə gətirir. Hüquqşünas vurğulayıb ki, faktiki olaraq əmək münasibətlərində olan işçi ilə müqayisədə qeyri-rəsmi məşğulluğa cəlb edilən şəxslər aşağıdakı imtiyazlardan məhrum olur:

- əmək qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş ödənişli və qismən ödənişli məzuniyyət, təhlükəsiz əmək şəraitinin təmini;

- istirahət günü və istirahət vaxtının təmini;

- əməkhaqqı ödənişi;

- iş vaxtından artıq işə görə ödəniş;

- əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi, hamiləliyə və doğuşa görə müavinətlər;

- icbari tibbi sığorta üzrə tibbi sığorta proqramından təmənnasız istifadə;

- işsizlikdən sığorta halında sığorta ödənişinin təmini;

- əmək stajı müddətinə uyğun olaraq güzəştlər;

- pensiya təminatı;

- rəsmi gəlirlilik əsasında müəyyən olunan imtiyazlar və hüquqlardan istifadə;

- Qanunvericiliklə müəyyən edilmiş digər güzəştlər.

“Bunun müqabilində isə qeyri-rəsmi məşğulluğa imkan verən sahibkarlar irihəcmli sanksiyaları gözardı edərək, cüzi və qeyri-şəffaf məvacib sistemi, şərtləri birtərəfli qaydada müəyyən olunan müqavilə strukturu və “qara kassa” sxemi ilə işçi hüquqlarını kobud surətdə pozmuş olurlar. Dövlət isə hər iki hal üçün işçi hüquqlarının müdafiəsi mexanizmlərini qurmaqla açıq surətdə qanunvericiliyin tələblərini pozan şəxsləri məsuliyyətə cəlb etməyi və əmək qanunvericiliyinin adekvat müdafiə sistemini qurmağı prioritet kimi müəyyənləşdirib”, – Ş.Həbilov əlavə edib.

Ekspert bildirib ki, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 35-ci maddəsində hər kəsin əməyə olan qabiliyyəti əsasında sərbəst surətdə özünə fəaliyyət növü, peşə, məşğuliyyət və iş yeri seçmək hüququ qeyd edilib: “Əmək qanunvericiliyinə əsasən, əmək müqaviləsi işəgötürənlə işçi arasında fərdi qaydada qanunvericiliklə müəyyən edilmiş formada bağlanılan, əmək münasibətlərinin əsas şərtlərini, tərəflərin hüquq və vəzifələrini əks etdirən yazılı müqavilədir. Göründüyü kimi, sənədlər hər kəsin sərbəst surətdə əmək qanunvericiliyinin tələblərinə uyğun və öz seçiminə əsasən, əmək fəaliyyətinə cəlb olunmasına imkan verir. Əmək münasibətləri isə gündən-günə təkmilləşdirilərək işçilərin hüquqlarının müdafiəsini daha da möhkəmləndirir”.

İqtisadçı Eyyub Kərimli də qeyri-rəsmi məşğulluğun həm iqtisadiyyata, həm də vətəndaşların sosial təminatlarına mənfi təsir etdiyini vurğulayıb, formal işçilərin vergi uçotuna durmadan işlədiklərini qeyd edib: “Qeyri-rəsmi məşğulluq insanların əmək və sosial hüquqlarını məhdudlaşdırır, gələcəkdə onların pensiya təminatına mənfi təsir göstərir. Yəni burada həm vətəndaşlar, həm də dövlət zərər görür. Həmin şəxslər vergi və sosial yığımlardan kənarda qalırlar. Bəzən sahibkarlar da işçiləri qeyri-rəsmi məşğulluğa cəlb etməyə meyil göstərirlər. Bu da vergi və sosial ödənişlərdən, eləcə də işçilərin hüquqlarının təmin olunmasından yayınmağa hesablanıb. Müqaviləsiz işləmək gələcəkdə həmin şəxslərin pensiya kapitalının formalaşmasına mənfi təsir göstərir”.

Bununla bağlı ciddi maarifləndirlməyə ehtiyac olduğunu deyən E.Kərimli hesab edir ki, vətəndaşlar gələcək təminatlarını bugünkü kiçik gəlirlərinə qurban verməməlidirlər.

Fərqanə ALLAHVERDİQIZI