.jpg)
Vergi Məcəlləsinin 218.1.1-ci maddəsinə əsasən, həmin Məcəllənin XI fəslinin müddəaları nəzərə alınmaqla, ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınmamış və ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manat və ondan az olan şəxslər sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququna malikdirlər.
Qeyd edək ki, ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında vergi tutulan əməliyyatların həcmi dedikdə, sadələşdirilmiş vergiyə cəlb olunan əməliyyatlar başa düşülür. Ola bilər ki, sadələşdirilmiş verginin ödəyicisinin ardıcıl 12 aylıq dövr ərzində ümumi əməliyyatlarının həcmi 200.000 manatdan çox, lakin sadələşdirilmiş vergiyə cəlb olunan əməliyyatlarının həcmi isə 200.000 manat və ya ondan az olsun. Bu halda vergi ödəyicisi sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququnu itirmir.
Misal 1: Hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirən fiziki şəxs ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınmayıb. Onun ardıcıl 12 aylıq dövr ərzində vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 160.000 manat təşkil edib. Belə olan halda, həmin fiziki şəxs sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququna malikdir.
Misal 2: Buğda istehsalı ilə məşğul olan müəssisə sadələşdirilmiş verginin ödəyicisidir və onun 2025-ci ilin ardıcıl 12 ayı ərzində özünün istehsal etdiyi buğdanın satışından (sadələşdirilmiş vergiyə cəlb olunmayan fəaliyyət) – 160.000 manat, ərzaq məhsullarının satışından (sadələşdirilmiş vergiyə cəlb olunan fəaliyyət) – 50.000 manat gəliri olub.
Beləliklə, ardıcıl 12 aylıq dövriyyəsinin 200.000 manatdan çox olmasına baxmayaraq (160.000 + 50.000 = 210.000 manat), müəssisə sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququnu itirmir. Çünki qeyd olunan dövr ərzində sadələşdirilmiş vergiyə cəlb olunan əməliyyatlarının dəyəri 200.000 manatdan az, yəni 50.000 manat olub.
Vergi Məcəlləsinin 218.1.2-ci maddəsində isə qeyd olunur ki, ictimai iaşə sahəsində fəaliyyət göstərən sahibkarların satış dövriyyəsi 200.000 manatı keçdiyi halda belə, onlar öz istəklərindən asılı olaraq, əvvəlki kimi sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi ola bilərlər. Bu halda, əldə olunan ümumi pul hasilatının həcminə ictimai iaşə fəaliyyəti üzrə 8 faiz dərəcə ilə sadələşdirilmiş vergi tətbiq edilir.
Misal 3: Tutaq ki, ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyicisinin 2019-cu ilin aprel ayında vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 260.000 manat olub. Məcəllənin 218.1.2-ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisinin istəyindən asılı olaraq, o, sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi ola bilər. Amma bu halda əldə olunan ümumi hasilatının həcminə ictimai iaşə fəaliyyəti üzrə 8 faiz dərəcə ilə sadələşdirilmiş vergi tətbiq edilir.
Qeyd edək ki, ictimai iaşə sahəsində fəaliyyət göstərən və dövriyyəsi 200.000 manatdan artıq olan şəxslərin sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququndan istifadə edib-etməməklə bağlı alternativ seçim hüququ vardır. Yəni həmin şəxslər ictimai iaşə fəaliyyəti üzrə ya əldə edilən ümumi pul hasilatının həcminə 8 faiz dərəcə ilə sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi ola bilərlər, ya da ümumi qaydada ƏDV ödəyicisi kimi qeydiyyata alına bilərlər.
Vergi Məcəlləsinin 218.1-1-ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisinin sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququnu müəyyənləşdirərkən pərakəndə satışdan və vergi orqanında qeydiyyatda olmayan şəxslərə xidmət göstərilməsindən ödənişi POS-terminal vasitəsilə alırsa, həmin dövriyyənin yalnız yarısı (0,5 əmsalı ilə) vergi tutulan dövriyyəyə daxil edilir. Yəni vergi ödəyicisinin yuxarıda qeyd olunan fəaliyyətlərdən daxil olan ardıcıl 12 aylıq dövriyyəsi 250.000 manat olsa da ƏDV məqsədlərinin qeydiyyatı üçün dövriyyə 125.000 manat (250.000 x 0.5 = 125.000) kimi qəbul olunur.
Beləliklə, Vergi Məcəlləsinin 218.1.1-ci maddəsinə əsasən, ardıcıl 12 aylıq dövriyyəsi 200.000 manatdan çox olan şəxslərin sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququ yoxdur, amma Vergi Məcəlləsinin 218.1-1-ci maddəsinin tələbləri nəzərə alındıqda isə vergi ödəyicisinin ümumi dövriyyəsi 250.000 manat olsa da sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququnu müəyyən edən dövriyyə 125.000 manat kimi qəbul olunduğundan, vergi ödəyicisi sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququnu itirmir.
Misal 4: Sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olan MMC-nin pərakəndə ticarət və vergi orqanında uçotda olmayan şəxslərə göstərilən xidmətlər üzrə 2027-ci ilin yanvar ayının sonunda ardıcıl 12 aylıq (01.02.2026 - 31.01.2027) dövr üzrə dövriyyəsi 280.000 manat olub. Dövriyyənin 80.000 manatı nağd qaydada aparılan əməliyyatlar üzrə, 200.000 manatı isə pərakəndə ticarətdən nağdsız qaydada POS-terminal vasitəsilə aparılan ödəmələr üzrə yaranıb. Müəssisənin sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququnun olub-olmadığını müəyyən edək.
Vergi Məcəlləsinin 218.1.1-ci maddəsinə əsasən, pərakəndə ticarətdən nağdsız qaydada POS-terminal vasitəsilə aparılan ödəmələr əsasında formalaşan dövriyyəyə 0,5 əmsal tətbiq edilir. Ona görə də vergi ödəyicisinin ardıcıl 12 aylıq ümumi dövriyyəsi 280.000 manat (200.000 + 80.000 = 280.000) olsa da sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququnu müəyyən edən dövriyyəsi 180.000 manat təşkil etdiyindən, MMC sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququnu itirmir:
200.000 x 0.5 = 100.000 manat;
100.000 + 80.000 = 180.000 manat.
Vergi Məcəlləsinin 218.1.1-ci maddəsinə əsasən, sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi hüququ olan şəxslər hər il aprel ayının 20-dən gec olmayaraq ya sadələşdirilmiş verginin rüblük bəyannaməsini təqdim etməli və ya sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququndan istifadə etməyərək mənfəət (gəlir) vergisi ödəyicisi kimi qeydiyyata alınmaq üçün vergi orqanına yazılı məlumat verməlidir. Vergi ödəyicisi aprel ayının 20-nə kimi sadələşdirilmiş verginin bəyannaməsini və ya yazılı məlumatı təqdim etmədikdə, vergi ödəyicisinin əvvəlki vergi ilində fəaliyyəti olduğu halda, vergi orqanı vergi ödəyicisinin əvvəlki vergi ilində seçdiyi metodu tətbiq edir. Vergi ödəyicisi il ərzində yeni fəaliyyətə başladıqda isə vergi uçotuna durmaq üçün ərizədə qeyd etdiyi metodu tətbiq edir. Amma vergi ödəyicisinin hər iki halda (ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyatın könüllü və ya məcburi olduğu hallar istisna olmaqla) təqvim ilinin sonunadək həmin metodu dəyişdirmək hüququ yoxdur.
Vergi ödəyicisinin vergiyə cəlb olunan əməliyyatlarının ümumi məbləği əvvəlki tam 12 təqvim ayı ərzində 100.000 manatdan çox deyilsə və ƏDV-nin məqsədləri üçün son qeydiyyatın qüvvəyə mindiyi tarixdən etibarən bir il bu qaydada işləyibsə, o, istənilən vaxt ƏDV qeydiyyatının ləğv olunması və öz fəaliyyətini sadələşdirilmiş və ya gəlir (mənfəət) vergisi ödəyicisi kimi davam etdirmək barədə müraciət edə bilər.
Misal 5: İstehsal fəaliyyəti ilə məşğul olan müəssisəsi 2024-cü ildə sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olub. 2025-ci ildən bu hüquqdan imtina edərək mənfəət vergisi ödəyicisi kimi qeydiyyata alınmaq niyyətindədir.
Bu halda müəssisə, Vergi Məcəlləsinin 218.1-ci maddəsinin tələblərinə uyğun olaraq, 2025-ci ilin aprel ayının 20-dən gec olmayaraq sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququndan istifadə etməyəcəyi barədə yazılı məlumatı uçotda olduğu vergi orqanına təqdim etməlidir. Qeyd olunan müddətdə yazılı məlumat verilmədiyi təqdirdə, müəssisə vergi orqanları tərəfindən, əvvəlki vergi ilində olduğu kimi, sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi hesab olunacaq və müəssisənin təqvim ilinin sonunadək həmin metodu dəyişdirmək hüququ yoxdur.
Lakin 2-ci misalda göstərdiyimiz kimi, istehsal müəssisəsinin 2025-ci ilin istənilən ardıcıl 12 ayı ərzində ƏDV-yə cəlb olunan dövriyyəsi 200.000 manatı keçərsə, onda həmin aydan sonrakı ayın 1-dən etibarən sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququnu itirir.
İl ərzində yeni fəaliyyətə başlayan vergi ödəyicisinin istəyindən asılı olaraq vergi uçotuna durmaq üçün ərizədə qeyd etdiyi metoda uyğun olaraq, sadələşdirilmiş vergi, yaxud mənfəət vergisi (fiziki şəxslər gəlir vergisi) ödəyicisi ola bilər.
Beləliklə, hüquqi şəxslər və hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirən fiziki şəxslər aşağıdakı hallar üzrə vergi ödəyicisi ola bilərlər:
1-ci hal. Ardıcıl 12 aylıq dövr ərzində vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manat və ondan az olduqda:
- Sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi ola bilər.
Bu halda Vergi Məcəlləsinin 219.5-ci maddəsinə əsasən, hüquqi şəxslər ƏDV-nin, mənfəət vergisinin, hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirən fiziki şəxslər isə ƏDV-nin və gəlir vergisinin ödəyiciləri olmurlar.
- Vergi ödəyicisinin vergiyə cəlb olunan əməliyyatlarının ümumi məbləği əvvəlki tam 12 təqvim ayı ərzində 100.000 manatdan çox deyilsə, vergi ödəyicisi ƏDV-nin məqsədləri üçün son qeydiyyatın qüvvəyə mindiyi tarixdən etibarən bir il bu qaydada işləyibsə, o, öz fəaliyyətini sadələşdirilmiş və ya gəlir (mənfəət) vergisi ödəyicisi kimi davam etdirmək barədə müraciət edə bilər.
- Könüllü şəkildə mənfəət vergisi (gəlir vergisi) ödəyicisi ola bilər.
ƏDV qeydiyyatına alınmaq Vergi Məcəlləsinin 156-cı maddəsinə əsasən vergi ödəyiciləri üçün könüllü xarakter daşıyır.
2-ci hal. Ardıcıl 12 aylıq dövr ərzində vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manatdan artıq olduqda:
- Vergi Məcəlləsinin 155.1 -ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicilərinin ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manatdan artıq olduğu aydan sonrakı ayın birinci günündən 10 gün ərzində ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyata dair ərizə verməyə borcludurlar.
- Vergi Məcəlləsinin. 218.1.2-ci maddəsinə əsasən, ictimai iaşə sahəsində fəaliyyət göstərən sahibkarların satış dövriyyəsi 200.000 manatı keçdiyi halda belə, onlar öz istəklərindən asılı olaraq, əvvəlki kimi sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi ola bilərlər. Amma bu halda əldə edilən ümumi hasilatın həcminə ictimai iaşə fəaliyyəti üzrə 8 faiz dərəcə ilə sadələşdirilmiş vergi tətbiq edilir.
Vergi Məcəlləsinin 218.2-1-ci maddəsinə əsasən, vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) 200.000 manatdan artıq olan və 8 faiz dərəcə ilə sadələşdirilmiş vergi ödəyən ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərin vergiyə cəlb olunan əməliyyatlarının ümumi məbləği əvvəlki tam 12 təqvim ayı ərzində 100.000 manatdan çox deyilsə və vergi ödəyicisi bu rejimdə azı 1 il ərzində fəaliyyət göstərmişdirsə, o, istənilən vaxt fəaliyyətini 2 faiz dərəcə ilə sadələşdirilmiş vergi və ya gəlir (mənfəət) vergisi ödəyicisi kimi davam etdirmək barədə müraciət edə bilər.