Vergiler.az



Mehdi Babayev

«Professional MÜHASİB» jurnalının baş redaktoru, sərbəst auditor
Əmlakın «icarəyə götürülməsi» və «etibarnamə ilə idarəetməyə götürülməsi» anlayışlarının fərqli xüsusiyyətləri

 

Əmlakdan sahibkarlıq və qeyri-sahibkarlıq məqsədləri üçün istifadə zamanı icarə və idarəetmə münasibətlərinin qurulması hüquqi müstəvidə maraqlı məsələlərdən biridir. Ölkəmizdə əmlakın icarəyə verilməsi geniş yayılan fəaliyyət növlərindən olduğuna görə, bu sahədə vergi münasibətləri də daim aktual olaraq qalır. Lakin əmlakdan istifadə zamanı hüquqi münasibətlər təkcə icarə deyil, həmçinin idarəetməyə verilmə formasında da tətbiq edilir. Bu dəfə məhz əmlakın idarəçiliyə verilməsi ilə bağlı bəzi məqamlara aydınlıq gətirməyə çalışacağıq.

 

İstifadə və etibarnaməli idarəçilik

anlayışlarına hüquqi baxımdan şərh

Qüvvədə olan qanunvericiliyə əsasən, «əmlakdan istifadə» və «əmlakın etibarnaməli idarəçiliyə verilməsi» anlayışları arasında olan fərqlərin izahı bəzi təsərrüfat əməliyyatlarını və bu əməliyyatlar üzrə vergilərin düzgün hesablanmasını müəyyənləşdirməyə imkan verir.

Azərbaycan Respublikasında istənilən mülkiyyətçi qanunvericiliklə və ya başqa şəkildə, o cümlədən müqavilə məhdudiyyətləri ilə müəyyənləşdirilmiş hədlərdə əmlaka (əşyaya) sərbəst surətdə sahib ola bilər, ondan istifadə edə bilər və ona dair sərəncam verə bilər, həmin əmlaka başqa şəxslərin sahibliyinə yol verməyə bilər, ona mənsub əmlak barəsində öz mülahizəsi ilə istənilən hərəkətləri edə bilər, bir şərtlə ki, həmin hərəkətlər qonşuların və ya üçüncü şəxslərin hüquqlarını pozmasın, yaxud hüquqdan sui-istifadə olmasın. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəllənin 152.6-cı maddəsinə əsasən, hüquqdan sui-istifadə mülkiyyətdən başqalarına ziyan vuran şəkildə istifadədir; bu zaman mülkiyyətçinin mənafe üstünlüyü dəqiq ifadə edilməmişdir və onun hərəkətlərinin zəruriliyi əsaslı deyildir.

Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 152.7-ci maddəsinə əsasən istifadə hüququna şəxsin öz əşyasından istifadə etməməsi imkanı da daxildir. Əgər əşyanın tətbiq edilməməsi və ya ona qulluq olunmaması ictimai mənafelərə qəsd edirsə, istifadə və ya qulluq və saxlama vəzifəsi müəyyənləşdirilə bilər. Bu halda mülkiyyətçinin üzərinə həmin vəzifələri özü icra etmək və ya müvafiq muzd müqabilində əşyanı başqa şəxslərin istifadəsinə vermək vəzifəsi qoyula bilər.

Beləliklə, istifadə hüququna görə, hər hansı əmlakın mülkiyyətçisi öz mülkiyyət hüququndan istifadə edərək, müəyyən şərtlər çərçivəsində (əvəzli və ya əvəzsiz) həmin əmlakı istifadəyə götürmək istəyənin istifadəsinə verir, istifadəyə götürən isə həmin əmlakı vaxtı çatanda mülkiyyətçiyə qaytarmağı öhdəsinə götürür. Əmlakı istifadəyə  (əvəzli və ya əvəzsiz) götürən şəxs, istifadəyə götürdüyü əmlakdan onunla əmlakın mülkiyyətçisi arasında bağlanan müqaviləyə əsasən, həmin müqavilədə göstərilənlərdən savayı, əmlakdan başqa təyinatla istifadə etmək, kiməsə bağışlamaq, ücüncü şəxsin istifadəsinə vermək və ya özgəninkiləşdirmək hüququ yaranmır.  Yəni əmlakın mülkiyyətçisi özündə həmin əmlaka dair sahiblik və sərəncam vermək hüququnu saxlamaqla yalnız əmlakla bağlı istifadə hüququnu digər şəxsə vermiş olur. Əmlak istifadədə olduğu müddət ərzində isə, əmlakın adi saxlanması və qulluq edilməsi üçün zəruri olan xərclərin çəkilməsi əmlakı istifadəyə götürən şəxsin üzərinə qoyulur. İstifadəyə verilən əmlakın mülkiyyətçisi əmlakı istifadəyə götürən şəxs qarşısında yalnız qəsdən və ya kobud ehtiyatsızlıq üzündən törədilmiş əməllər və ya qüsurlar üçün məsuliyyət daşıya bilər. Bu o deməkdir ki, mülkiyyətçi sadə ehtiyatsızlığa görə məsuliyyətə cəlb edilə bilməz. Mülkiyyətçi üçüncü şəxslərin hər hansı hüquqlarının və ya iddialarının olduğunu və ya istifadəyə verilmiş əşyanın hər hansı qüsurunu qəsdən gizlədirsə, bunun nəticəsində əmələ gələn zərəri əmlakı istifadəyə götürənə ödəməyə borcludur. Əmlakı istifadəyə götürən şəxs, istifadəyə götürdüyü əmlakın müqavilə üzrə istifadəsi çərçivəsində dəyişməsi və ya pisləşməsi üçün isə məsuliyyət daşımır. 

İstifadə hüququndan fərqli olaraq Mülki Məcəllənin 152.8-ci maddəsində «mülkiyyətçi öz əmlakını başqa şəxsin etibarnaməli idarəçiliyinə (etibarnaməli idarəçi) verə bilər» hüququ da tanınmışdır. Belə ki, həmin maddəyə əsasən, mülkiyyətçi öz əmlakını başqa şəxsin etibarnaməli idarəçiliyinə (etibarnaməli idarəçi) verə bilər. Əmlakın etibarnaməli idarəçiliyə verilməsi mülkiyyət hüququnun etibarnaməli idarəçiyə keçməsinə səbəb olmur; o, əmlakı mülkiyyətçinin və ya mülkiyyətçinin göstərdiyi üçüncü şəxsin mənafeyi naminə idarə etməlidir. Bu o deməkdir ki, yenə də əmlakın mülkiyyətçisi dəyişməz olaraq qalır. Yəni əmlaka faktik sahibliyi həyata keçirməyin hüquqi cəhətdən təmin edilmiş imkan - sahiblik hüququ və əmlakın hüquqi müqəddəratını təyin etməyin hüquqi cəhətdən təmin edilmiş imkan - sərəncam hüququ yenə də mülkiyyətçiyə məxsusdur. Yalnız əmlakdan istifadə hüququ başqa şəxsə etibarnaməli idarəçiliyə (etibarnaməli idarəçi) verilmək yolu ilə həyata keçirilmişdir. Bunun daha aydın başa düşülməsi üçün isə aşağıdakı bir misalı nəzərinizə çatdırıram:

2010-cü ildə «A» şirkəti «B» şirkətindən 500 min manat məbləğində 5 il müddətinə qaytarmaq şərtilə borc pul vəsaiti alır. Alınmış həmin borc pulun müqabilində «A» şirkəti iki il müddəti ərzində özü üçün böyük bir istehsal sahəsi yaradır və 2012-ci ildən başlayaraq həmin sahə «A» şirkətinin mülkiyyətində olaraq tam gücü ilə fəaliyyətə başlayır. Lakin borcun verilmə müddəti 2015-ci ildə bitməsinə baxmayaraq «A» şirkətinin «B» şirkətinə faizlərdə daxil olmaqla 300 min manat məbləğində qaytarılmamış borcu qalır. Belə olan halda «A» şirkəti ilə «B» şirkəti arasında etibarnaməli idarəçilik müqaviləsi bağlanaraq, «A» şirkətinin mülkiyyətində olan istehsal sahəsi 7 illik «B» şirkətinin etibarnaməli idarəçiliyinə verilir. Bu müddət ərzində müəssisənin bütün idarəçiliyi «B» şirkətinə etibar edilir və həmin müddətdə «B» şirkəti istehsal sahəsini etibarnaməli idaretməklə «A» şirkətinin ona olan borcunu geri qaytarılmasını öz üzərinə götürür və müəssisənin təyinatı üzrə istifadə edilməsinə «A» şirkəti qarşısında tam cavabdehlik daşıyır. Yəni «B» şirkəti, istehsal sahəsinin mülkiyyətçisinin mənafeyi («A» şirkətinin yaranmış borclarının qaytarılması) naminə idarə etməlidir. Bu fəaliyyət nəticəsində isə yaranmış məcburi dövlət ödənişlərinin yerinə yetirilməsinə də bütün cavabdehlik «B» şirkətinin üzərində olur.

Beləliklə, istifadə hüququndan fərqli olaraq etibarnaməli idarəçilikdə, etibarnaməli idarəçi əmlakı mülkiyyətçinin və ya mülkiyyətçinin göstərdiyi üçüncü şəxsin mənafeyi naminə idarə etməyi öhdəsinə götürür.

 

Əmlakın «idarəetməyə verilməsi» və

«icarəyə verilməsi» anlayışlarına audit

nöqteyi nəzərindən şərh

- İcarəyə götürən istifadə hüququ əldə edir və icarəyə götürdüyü əmlakdan öz təsərrüfat fəaliyyətində istifadə edir. İdarəçiliyə götürən isə idarəetmə hüququ əldə edir və bu hüquqlar çərçivəsində idarəetmə ilə bağlı vəzifələrə aid funksiyaları yerinə yetirir. İdarəetməyə götürülən əmlak onun sahibinə (idarəçiliyə verənə) aid olan təsərrüfat əməliyyatları üçün istifadə olunur, əmlak üzərində idarəçilik səlahiyyətləri (vəkalət) əldə edilir. Əmlakın etibarnaməli idarəçiliyə verilməsi istifadə hüququnun etibarnaməli idarəçiyə keçməsinə səbəb olmur. İdarəyə götürən əmlakı idarəçiliyə verənin mənafeyi naminə idarə edə bilər.

- İcarəyə götürən əmlakı öz iradəsi ilə icarəyə verənlə razılaşdırılmış istiqamətlərdə öz məqsədləri (mənafeyi) üçün istifadə edir və əldə etdiyi gəlir (zərər) icarəyə götürənin sayılır. İcarə (istifadə) zamanı icarəyə götürən əmlakdan istifadədən faydalanır. İdarəyə götürən isə bir başa əmlakdan faydalanmır və idarəetmə zamanı əldə edilən gəlir idarəçiliyə verənin sayılır və idarəçiliyə götürən həmin gəlirdən pay (haqq) almaqla faydalanır.

- İcarəyə verən, əmlakı icarəyə götürənə əvəzli istifadəyə verdiyinə görə icarə haqqı alır. İdarəçiliyə götürən isə idarəçiliyə verənə xidmət göstərmiş olur, idarəetməyə verənin idarəçiliklə bağlı etməli olduğu funksiyaları yerinə yetirir və göstərdiyi xidmətin əvəzində haqq alır. Bunu, idarəçiliyə götürən tərəfindən idarəetməyə verənə göstərilən «idarəetmə xidmətlərinin» dəyəri kimi də qiymətləndirmək olar.

- İcarəyə götürən icarə prosesində sifarişçidir, idarəçiliyə götürən (etibar edilən) isə idarəetmə prosesində icraçıdır. Yəni icarəyə götürən icarə haqqı ödəyir, idarəçiliyə götürən isə əksinə, xidmət haqqı (pay) alır.

- Əmlak icarəyə götürənin istifadəsində olan müddətdə əmlak vasitəsilə (əmlakın təsiri ilə) yaranan bütün gəlir və xərcləri təsdiq edən sənədləşmələr icarəyə götürənin adına rəsmiləşdirilir. İdarəçiliyə götürənin idarəetməsi zamanı isə idarəçiliyə götürülən əmlakla bağlı baş vermiş bütün təsərrüfat əməliyyatları idarəçiliyə verənin adına rəsmiləşdirilir və bütün (vergi, sosial sığorta və s.) məsuliyyət idarəçiliyə verənin üzərinə düşür. Amma bağlanılmış müqaviləyə əsasən həmin məsuliyyət idarəçiliyə verənin iddiası ilə idarəçiliyə götürənin üzərinə qoyula bilər.

- İdarəçilik xidmətlərinin göstərilməsi üzrə xidmət haqqı, o cümlədən, əmlakın idarəçiliyi nəticəsində idarəçiliyə verənin əldə etdiyi gəlirin müəyyən faizi  kimi təyin edilə bilər. İcarə haqqı isə razılaşdırılmış müddətlərdə müəyyən dövr üzrə əmlakdan əvəzli istifadə (icarə) haqqı kimi təyin edilir.

- İdarəetmə xidmətlərindən idarəçiliyə verənin əldə etdiyi gəlirlər ümumi qaydada vergiyə cəlb olunur. O cümlədən sadələşdirilmiş vergi tətbiq oluna bilər. İcarə haqqından isə ƏDV, mənfəət vergisi və 14% gəlir vergisi hesablana bilər, sadələşdirilmiş vergitutma sistemi tətbiq oluna bilməz.

- İcarənin sənədləşməsi icarə müqaviləsi bağlanılmaqla həyata keçirilir. İdarəetmənin sənədləşməsi isə idarəçiliyə götürənin səlahiyyətlərinin göstərildiyi yazılı formada bağlanmış müqavilə əsasında və ya etibarnamə əsasında həyata keçirilir. Əmlak idarəçiliyə etibarnamə ilə də verilə bilər və bu halda idarəçiliyə götürən üçüncü şəxslər qarşısında vəkalətli şəxs kimi sayılır.

Hörətli oxucular, qəzetimizin növbəti sayında o ümlədən, etibarnamə əsasında avtonəqliyyat vasitələrini idarə edən (sürən) fiziki şəxslərin vergi məsuliyyəti barədə də təhlillərimizi dərc edəcəyik.

Mehdi Babayev
2.8 MB