Vergiler.az

Akif Musayev

Vergilər Nazirliyi Vergi siyasəti və strateji araşdırmalar Baş İdarəsinin rəis müavini
Vergi qanunvericiliyinə könüllü əməletmə

 

  Vergi qanunvericiliyinə könüllü əməl etməklə vergi öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi hər bir vergi ödəyicisinin şəxsi və sərbəst iradəsindən asılı olaraq baş verir. Vergi öhdəliklərinin könüllü yerinə yetirilməsi dedikdə, gəlir və xərclərin, vergitutma obyektlərinin uçotunun aparılması, vergilərin düzgün hesablanması və vaxtında ödənilməsi, vergi bəyannamələrinin vaxtında təqdim olunması, vergilərin hesablanması ilə bağlı sənədlərin qanunvericiliklə müəyyən olunmuş müddətlərdə saxlanılması və s. başa düşülür.

Vergi öhdəliklərinin könüllü yerinə yetirilməsi vergilərin ödənilməsinin formalarından biridir. Vergi öhdəliklərinin məcburi qaydada ödətdirilməsi yalnız vergi ödəyiciləri tərəfindən öhdəliklərin könüllü şəkildə yerinə yetirilmədiyi halda əlavə üsul olaraq tətbiq edilir. Əgər qanunvericilikdə vergi ödəyicisinin öhdəliyinin müstəqil qaydada yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulmamışdırsa, onda vergilərin vergi agenti tərəfindən alınması üsulundan istifadə edilir.

Vergi öhdəliklərinin könüllü yerinə yetirilməsi zamanı bu proses həm qanunvericiliklə müəyyən edilmiş müddətdə, həm də ondan tez baş verə bilər. Vergilərin könüllü ödənilməsinin birdəfəlik, həmçinin hissə-hissə yerinə yetirilməsinə yol verilir. Qeyd etmək lazımdır ki, verginin avans ödənişlərinin aparılması şəklində ödənilməsi onun qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada ödəmə müddəti başa çatanadək hissə-hissə ödənilməsi deməkdir. Hər bir halda vergi öhdəliklərinin könüllü qaydada yerinə yetirilməsi yalnız vergi ödəyicisinin özü tərəfindən və onun iradəsinə uyğun olaraq baş verir.

Vergi qanunvericiliyinə könüllü əməletmə zamanı fiziki və hüquqi şəxslərin vergi öhdəliklərini yerinə yetirmələri müxtəlif formada baş verir. Bu fərqi aşağıda göstərilənlərdən müşahidə etmək olar: hüquqi şəxslər tərəfindən vergi öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi zamanı onlar mühasibat uçotunu müstəqil şəkildə apararaq vergi məbləğini də müstəqil hesablayır, vergilərin ödənilməsi üzrə sərəncamlarını bank və kredit təşkilatlarına qabaqcadan təqdim edir, vergilərin hesablanmasına dair hesabatları, vergi bəyannamələrini vergi orqanlarına müstəqil təqdim edir, vergilərin hesablanması ilə bağlı sənədlərin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş müddətdə saxlanılmasını təmin edirlər. Ümumiyyətlə, hüquqi şəxslər üçün vergi qanunvericiliyinə könüllü əməletmənin əsas mahiyyəti bundan ibarətdir ki, onlar öz öhdəliklərini həmişə və müstəqil şəkildə yerinə yetirirlər.

Vergi öhdəliklərinin fiziki şəxslər tərəfindən könüllü şəkildə yerinə yetirilməsi hüquqi şəxslərlə müqayisədə bir qədər fərqlidir. Çox hallarda vətəndaşlar vergilərin hesablanmasında, demək olar ki, iştirak etmirlər və bu işlər vergi orqanları və ya vergi agentləri tərəfindən həyata keçirilir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, fiziki şəxslər təkcə vergilərin hesablanmasında deyil, həm də büdcəyə köçürülməsində proseslərdən kənarda qalırlar. Fiziki şəxslər tərəfindən vergi qanunvericiliyinə könüllü əməletmənin xüsusiyyətləri daha çox fiziki şəxslərin gəlir vergisi ilə bağlı özünü göstərir. Burada yalnız fərdi sahibkarlara öz vergilərini müstəqil ödəmək imkanı verilir: sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirən fiziki şəxslərin öz gəlir və xərclərinin, vergitutma obyektlərinin uçotunu aparmağa və gəlirlərinin bəyan olunmasına borclu olduqları qanunvericiliklə müəyyən edilir. Bu zaman fiziki şəxslər üçün vergi öhdəliklərinin könüllü qaydada yerinə yetirilməsi onların müstəqil hərəkətləri ilə deyil, vergilərin hesablanıb ödənilməsinin təmin olunmasına yönəldilmiş tədbirlər nəticəsində baş verir.

 Yuxarıda qeyd olunanlarla yanaşı, uzun illər boyu əldə olunmuş təcrübə göstərir ki, vergi öhdəliklərinin könüllü yerinə yetirilməsi vergi ödəyiciləri üzərində vergi nəzarətinin qurulmasını istisna etmir. Çünki təkcə vergilərin vaxtında ödənilməsi, bəyannamələrin vaxtında təqdim olunması hələ vergi qanunvericiliyinə tam və könüllü şəkildə əməletmə demək deyildir. Vergi ödəyicilərinin fəaliyyəti zamanı meydana çıxan və aşağıda göstərilən bir sıra hallar vergidən yayınma məqsədləri üçün istifadə oluna bilər:

· vergi ödəyicisinin həyata keçirdiyi əqdin saxta və ya əsassız olması ehtimalı;

· əqdlərin zərərlə nəticələnməsi;

· əqd iştirakçılarının qarşılıqlı əlaqəli şəxslər olması (belə əqdlərdə vergidən yayınmaya gətirib çıxaran qiymət şərtləri xərclərin süni olaraq şişirdilməsi və s. vergidən yayınma halları üçün şərait yaradıla bilər);

· malgöndərənlərin sonradan yoxa çıxması (malgöndərən saxta və qeydiyyata alınmayan firmalar və ya qeydiyyata alınmış, lakin vergi orqanlarına hesabat verməyən firmalar ola bilər);

· cəlb edilmiş vəsaitlər hesabına şübhə doğuran əməliyyatların aparılması;

· biznes əməliyyatlarının müddətlərinin qeyri-real olması. Əməliyyatın başlanma tarixi ilə bitmə tarixi arasında uzun müddətin olması (yəni onun yerinə yetirilməsi uzun müddət ərzində baş verdikdə bu, əməliyyatın şübhə altına alınmasına əsas yaradır);

· informasiya, marketinq, hüquq və idarəetmə xidmətlərinin göstərilməsi (maddi varlığı olmadığına görə belə əməliyyatlarda vergidən yayınma riskləri daha böyük olur);

· vergi ödəyicisinin və ya onun qarşılıqlı əlaqədə olduğu şəxsin şübhəli nüfuza malik olması;

· vergi ödəyicisinin offşor zonada yerləşən şirkətlərlə əlaqələrinin olması.

Akif Musayev
9.5 MB