Vergiler.az



Asəf Əsədov

Vergi nəzarəti sisteminin müasir modelinə keçid vergi partnyorluğu konsepsiyasının düzgün tətbiqini tələb edir

 

   Ənənəvi vergi nəzarəti sistemi 50-60 il əvvəl yaradılmış vergitutma prinsipləri əsasında qurulmuşdur. Bu sistem vergi administrasiyası üçün böyük inzibati xərclər tələb edir və vergi orqanları vergi ödəyiciləri ilə münasibətlərdə etibarlılığa deyil, onları daim nəzarətdə saxlamağa üstünlük verir.


Son 10 ildə inkişaf etmiş ölkələrdə müasir vergi nəzarəti sistemində köklü dəyişikliklər və modernizasiya tədbirləri həyata keçirilmişdir. Vergi inzibatçılığının modernləşdirilməsində Niderland Krallığı və Avstraliyanın vergi administrasiyaları aparıcı rol oynayıblar. 2008-ci ildən başlayan və faktiki olaraq hələ davam edən maliyyə böhranı ilə bağlı dövlət orqanları, birinci növbədə, vergi administrasiyaları qarşısında xərclərin azaldılması, həmçinin səmərəliliyin artırılması kimi vəzifələr qoyulmuşdur.

Bu məqsədlə vergi nəzarəti sistemində yeni yanaşma tətbiq edilməyə başlanmışdır:  yüksək təsdiq və vergi ödəyicilərinə şübhə ilə yanaşmaqdan onlarla partnyorluq münasibətlərinin qurulmasına və informasiya texnologiyalarına əsaslanan intellektual nəzarət texnologiyalarından (risklərin qiymətləndirilməsi və e-audit) istifadə etməklə müasir tələblərə cavab verən vergi nəzarəti sisteminə keçid edilmişdir. İnkişaf etmiş ölkələrin vergi administrasiyalarının təcrübəsini nəzərə alaraq müasir vergi auditi sisteminin tətbiqi ilkin olaraq vergi ödəyicisinin daxili nəzarət sisteminin və vergi risklərinin qiymətləndirməsini tələb edir və bu, yalnız vergi orqanı ilə vergi ödəyicisi arasında qarşılıqlı etibar və əməkdaşlıq platformasında mümkündür. Niderland Krallığı hökumətinin «Qanunlara əsaslanan cəmiyyətin gələcəyi» («The future of Law-Based Society») konsepsiyasına uyğun olaraq Niderland Krallığının Vergi və Gömrük Administrasiyası 2005-ci ildə horizontal monitorinq konsepsiyasının tətbiqinə başlamışdır. Horizontal monitorinq sazişləri ilk olaraq iri vergi ödəyiciləri, xüsusən də transmilli korporasiyalar ilə imzalanmışdır. 2005-ci ildə 20, 2006-cı ildə 40, 2007-ci ildə 40, 2008-ci ildə 50 və 2009-cu ildə 60 iri transmilli korporasiya ilə horizontal monitorinq ilə bağlı müvafiq sazişlər imzalanmışdır, bu isə 5 il ərzində cəmi iri vergi ödəyicilərinin 10%-ni təşkil etmişdir. İki il (2005-2006-ci illər) davam edən sınaq mərhələsinin nəticələri həm vergi orqanı, həm də vergi ödəyiciləri tərəfindən müsbət qiymətləndirilmişdir və bundan sonra digər müəssisələrdə tətbiq edilməsinə qərar verilmişdır.

Niderland Krallığının vergi administrasiyasının təcrübəsi digər ölkələrdə də tətbiq edilir (Koreya, Avstraliya, İsveç, İngiltərə və s.) və Niderlanddakı horizontal monitorinqin geniş miqyasda tətbiqini OECD və Dünya Bankı da tövsiyə ediblər.

2009-cu ildə Cənubi Koreyanın vergi administrasiyası (NTS) horizontal monitorinqin tətbiqinə başlamışdır. İlk olaraq 40 şirkət arasından 15 iri vergi ödəyicisi seçilib, sinaq müddəti isə 15 ay davam edib. Seçim tələbləri aşağıdakılar olub:

1. İllik gəliri 66 milyon avrodan az olmamalıdır;

2. Şirkətin güclü daxili nəzarət sistemi olmalıdır, şirkət öz biznesinin təşkili və son 3 il üzrə investisiyalar barədə məlumatı, maliyyə hesabatlarını təqdim etməlidir.

2006-cı ildə Avstraliyanın vergi administrasiyası (ATO) illik dövriyyəsi 100 milyon Avstraliya dollarından az olmayan iri şirkətlərlə vergiyə əmələtmə sazişlərinin imzalanmasına başlamışdır. 2008-ci ildə 50 ən iri şirkətlə birillik sazilşlər bağlanmışdır.

2005-ci ildə İngiltərə vergi administrasiyası (HMRC) nəzdində iri biznes departamenti təşkil olunmuşdur. 2006-cı ildən başlayaraq bu departament illik dövriyyəsi 200 milyon funt-sterlinqdən az olmayan iri şirkətlərlə yeni tipdə əlaqələr qurmağa başlamışdır. İlk olaraq belə şirkətlər sırasına daxil olan hər bir iri vergi ödəyicisi üçün vergi riskləri barəsində məlumatlar toplusu (risk profile),  o cümlədən şirkətin həcmi, işlədiyi sahə və sektor, daxili nəzarət sisteminin güclü və zəif tərəfləri, daxili etika qaydaları və sair məlumatlar müəyyən edilmişdir. Həmin şirkətlərin maliyyə direktorları xüsusi öhdəlik kimi hazırlanmış hesabatların və məlumatların tam və düzgün olmasına imza atır və bu barədə vergi orqanına xüsusi arayış verirlər ( tic-statement).

Vacib məqam odur ki, artıq qəbul olunmuş beynəlxalq təcrübəyə əsasən, iri vergi ödəyicisi olan hər bir şirkətlə onun xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq horizontal monitorinq üzrə fərdi saziş imzalanır. Horizontal monitorinq tətbiq etmiş bütün ölkələr, ilk növbədə, sınaq mərhələsindən başlayaraq ancaq iri vergi ödəyiciləri ilə müvafiq sazişlər imzalamışdılar. Buna əsas səbəb odur ki, inkişaf etmiş ölkələrdəki müfaviq qanunvericiliyə əsasən, iri vergi ödəyiciləri güclü mühasibat sistemi ilə yanaşı, özlərində daxili auditin keçirilməsinə və vergi risklərinin daim nəzarətdə saxlanılmasına məcburdurlar. İri şirkətlərdə maliyyə direktoru maliyyə hesabatlarının, o cümlədən vergi hesabatlarının tam və düzgün olmasına fərdi olaraq qanun qarşısında cavabdehlik daşıyır.

Kiçik və orta müəssisələrə gəldikdə isə inzibati resurslardan optimal istifadə etmək baxımından, bu müəssisələri təmsil edən assosiasiyalar və kommersiya palataları ilə vergi orqanları arasında kollektiv sazişlər əsasında işləmək daha müvafiq hesab olunur. Belə assosiasiyalar və palatalar da öz üzvləri olan müəssisələrdə müəyyən standartların (mühasibat üçotu, daxili nəzarət qaydaları, müəyyən göstəricilərə əsasən vergi risklərinin hesablama qaydaları) tətbiqinə nail olmalıdırlar ki, sonradan vergi administrasiyası müəssisələr ilə horizontal monitorinq sazişləri barədə danışıqlar apara bilsin.

Azərbaycan Vergi Məcəlləsində 2013-ci ildən qüvvəyə minmiş dəyişikliklər və Nazirlər Kabinetinin təsdiq etdiyi «Vergi partnyorluğu sazişinin bağlanması Qaydaları» horizontal monitorinq konsepsiyasının ölkəmizdə də reallaşdırılmasına yol açmışdır. Vergi partnyorluğu sazişlırinin tətbiqi vergi ödəyiciləri üçün aşağıdakı əsas üstünlükləri təmin edəcək:

1) Vergi ödəyicilərində səyyar vergi yoxlamaları daha az müddətdə keçiriləcəkdir. Əgər vergi ödəyicisi mütəmadi qaydada tələb olunan məlumatları vaxtlı-vaxtında, tam və tələb olunan formatda vergi orqanına təqdim edərsə, növbəti səyyar yoxlamada bu müddətlərin auditi daha asan və vergi ödəyicisi üçün az vaxt aparan prosedurlar tətbiq etməklə qısa müddət ərzində həyata keçirilə bilər.

2) Vergi ödəyicisinin vergi riskləri təhlil edilib minimallaşdırıla bilər.

Birinci növbədə, sazişə imza atmış vergi ödəyicisi biləcək ki, hansı hallarda və hansı göstəricilərə görə vergi orqanları onun biznes əməliyyatlarını vergi öhdəliklərinin düzgün ödənilməsi baxımından riskli hesab edəcək. Bu məqsədlə Vergi Məcəlləsinin maddələri ilə əlaqədər vergi ödəyicisini onun biznes əməliyyatları ilə bağlı narahat edən məsələlər, o cümlədən tətbiq ediləcək qiymətlərin bazar qiymətləri kimi qəbul edilməsi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik, ondan mal və ya xidmət almaq istəyən şirkətlərin vergi borcları ilə bağlı vəziyyəti və digər sual doğuran vergi məsələləri aradan qaldırıla bilər.

3) Vergi partnyorluğu sazişinin şərtlərini yerinə yetirən vergi ödəyicisi öz vergi risklərini vaxtlı-vaxtında minimallaşdırmaqla intizamlı vergi ödəyicisi kimi özünün sosial və kommersiya nüfuzunu artıra bilər. Belə ki, intizamlı vergi ödəyiciləri vergi orqanı tərəfindən biznes ictimaiyyəti üçün aşkar olunur və banklar, yerli və xarici investisiya fondları birinci növbədə belə intizamlı vergi ödəyicilərinə üstünlük verirlər.

4) Vergi partnyorluğu sazişlərinin düzgün formatda tətbiqi müəyyən sınaq müddəti keçdikdən sonra Azərbaycanda biznez aləmində maliyyə şəffaflığının və nəticə etibarilə qeyri-neft sektorunda kreditlərin və investisiyanın artmasına gətirəcəkdir. Öz növbəsində, qeyri-neft sektorundan vergi daxilolmaları da artacaqdır.

İnkişaf etmiş ölkələrdə vergi orqanlarının tətbiq etdikləri vergi auditi sistemlərində vergi ödəyicisinin Daxili Nəzarət Sisteminin (DNS) təhlili xüsusi rol oynayır və Azərbaycanın audit sistemində də bu yanaşma öz əksini tapmalıdır. DNS-nin auditor tərəfindən yoxlanması zamanı, faktiki olaraq,  3 sahəyə diqqət yetirilməlidir:

1) Sahibkara və ya səhmdarlara qarşı işçilər tərəfindən maliyyə fırıldaqçılığına qarşı vergi ödəyicisinin daxili nəzarət siyasətinin və tədbirlər planının olub-olmaması;

2) Menecment tərəfindən işçi heyət arasında vəzifələrin (alış sifarişi, əməliyyatların mühasibat informasiya sisteminə daxil edilməsi, əməliyyatların təsdiq edilməsi, ödənişə icazənin verilməsi, ödənişlərin aparılması, anbara nəzarət funksiyalarının yerinə yetirilməsi) düzgün bölüşdürülməsi;

3) Mühasibat-informasiya sistemində aparılmış əməliyyatların (satış, alış, əməkhaqqı ödənişləri, bank və kassa əməliyyatları, anbarda mal qalığı) tam və vaxtlı-vaxtında qeyd olunmasına nəzarət, informasiya texnologiyaları bölməsinin heyəti və digər şəxslər tərəfindən kompüter verilənlər bazasına daxilolma, orada mühasibat qeydləri ilə bağlı icazəsiz silmə və düzəlişlərin edilməsinə nəzarət mexanizminin olub-olmaması.

Vergi partnyorluğu sazişinin imzalanmasından əvvəl namizəd şirkətdə vergi müfəttişi tərəfindən keçirilən monitorinq zamanı DNS-nin yoxlanması nəticələri faktiki olaraq audit informasiya sistemində saxlanılan və sonradan yoxlama zamanı alınan e-məlumatların və hesabatların nə qədər etibarlı olub-olmadığını aydınlaşdırmağa imkan verir.

Əgər vergi ödəyicisi tərəfindən işlədilən mühasibat-informasiya sistemi beynəlxalq mühasibat standartlarına (İFRS) cavab verirsə və baş kitabda (və ayrı-ayrı jurnallarda) yazılışların silinməsini və ya dəyişdirilməsini sistemin özündə izləmək olursa, onda bu sistemdə saxlanılan və sonradan e-auditor tərəfindən təhlil edilən e-məlumatlara da etibar etmək olar. Bu isə, xarici təcrübəyə əsasən, mühasibat üçotu üzrə kompüter proqramlarının sertifikatlaşdırılması və ya vergi orqanı tərəfindən bu proqramlardan əldə olunan məlumatlara etibar etmək üçün əsas şərtdir.

Vergi partnyorluğu sazişinin şərtlərini yerinə yetirən vergi ödəyicilərinin üstünlüyü kimi onlara münasibətdə, əsasən, distant

e-auditin tətbiq edilməsi yolu ilə müəssisədə vergi yoxlamalarının keçirilmə müddətinin əhəmiyyətli dərəcədə (3-4 dəfə) azaldılmasını qeyd etmək olar. Bununla yanaşı, eyni vergi ödəyicisində gələcəkdə yüksək vergi riskləri aşkar olunarsa, bu halda vergi ödəyicisinin «könüllü əməletmə statusu» dəyişiləcək, vergi partnyorluğu sazişi ləğv ediləcək və belə neqativ hal şirkətin nüfuzuna mənfi təsir göstərməklə onun tərəfindən gələcəkdə kredit və investisiyaların alınmasını məhdudlaşdıracaq.

Horizontal Monitorinq Konsepsiyasının əsas strateji əhəmiyyəti - vergilərin düzgün və tam şəkildə ödənilməsində dövlət orqanlarının yükünü biznes cəmiyyəti ilə bölüşdürmək, münasibətləri qarşılıqlı əməkdaşlıq və məsuliyyət platformasında qurmaqdır.

Horizontal Monitorinq (Azərbaycanda Vergi Partnyorluğu) Konsepsiyasının tətbiqi üçün aşağıdakı  başlıca məqamlara diqqət verilməlidir:

1) Vergi ödəyicisi saziş bağlamaq haqqında öz niyyətini bildirir;

2) Vergi ödəyicisinin vergi öhdəliklərinin icrasının vergi orqanı tərəfindən ilk monitorinqi həyata keçirilir;

3) Vergi orqanı ilə vergi ödəyicisi arasında qaranlıq qalan məsələlər (o cümlədən dövlət büdcəsinə vergilər, faizlər, maliyyə sanksiyaları və digər öhdəliklər üzrə borclar) həll olunur;

4) Vergi orqanı ilə vergi ödəyicisi arasında vergi risklərinə nəzarət və onların minimallaşdırılması, vergilərin tam və vaxtında ödənilməsi barədə saziş imzalanır;

5) Vergi orqanı tərəfindən vergi ödəyicisinə vergi riskləri baxımından şübhəli şirkətlərlə əməliyyatlar aparmaması barədə əvvəlcədən xəbərdarlıq edilir, bəyannamənin göndərilməsindən əvvəl səhvlər yoxlanılır və düzəlişlərdən sonra bəyannamənin məqbul olub-olmaması barədə münasibət bildirilir.

Vergi partnyorluğu sazişi hər bir vergi ödəyicisi ilə avtomatik imzalanmır. Sazişə qədər vergi ödəyicisi özünün mühasibat və vergi uçotunu təkmilləşdirməli, xüsusən də iri vergi ödəyicisi sertifikatlaşdırılmış mühasibat proqramı təminatından istifadə etməli, daxili nəzarət və vergi risklərinin təhlili sistemlərini yaradaraq faydalı surətdə işlətməlidir. Faktiki olaraq, sözü­gedən vergi partnyorluğu sazişinin əsas məqsədi, ilk növbədə, intizamlı vergi ödəyicisinin seçilməsi və dəstəklənməsidir. Ona görə də bu sazişə qədər vergi ödəyicisi vergi orqanları ilə birgə hazırlıq işləri həyata keçirməli və bundan sonra tam məsuliyyətlə könüllü şəkildə saziş imzalamalıdır.

Asəf Əsədov
8.5 MB