Vergiler.az



Asılı təsərrüfat cəmiyyətləri

 

«Asılı təsərrüfat cəmiyyətlərinə investisiyaların uçotu» Milli Mühasibat Uçotuna görə, asılı təsərrüfat cəmiyyəti, ortaqlıq kimi səhmdar cəmiyyəti olmayan müəssisələr daxil olmaqla, investorun əhəmiyyətli təsirə malik olduğu, lakin onun nə törəmə, nə də birgə müəssisəsi olmayan müəssisədir.

Müəssisənin maliyyə və əməliyyat siyasəti ilə bağlı qərarların verilməsində iştirak etmək səlahiyyəti əhəmiyyətli təsir gücü hesab edilir, lakin həmin siyasət üzərində nəzarəti və ya birgə nəzarəti təmin etmir. «Faustus» hüquqi xidmətlər mərkəzinin direktoru Vasif Rzayevin fikrincə, Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 68-ci maddəsinə əsasən, təsərrüfat cəmiyyəti o halda asılı cəmiyyət sayılır ki, məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin nizamnamə kapitalının iyirmi faizindən çoxu və ya səhmdar cəmiyyətinin səsvermə hüququ verən səhmlərinin iyirmi faizindən çoxu digər (üstün, iştirakçı) ortaqlığa və ya cəmiyyətə mənsub olur: «Məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin nizamnamə kapitalının iyirmi faizindən çoxunu və ya səhmdar cəmiyyətin səsvermə hüququ verən səhmlərinin iyirmi faizindən çoxunu əldə edən təsərrüfat ortaqlığı və ya cəmiyyəti bu barədə məlumatı ləngimədən dərc etdirməlidir».

Mütəxəssisin sözlərinə görə, əgər investor, birbaşa və ya dolayı olaraq (məsələn, törəmə müəssisələri vasitəsilə), investisiya obyektinin səsvermə hüququ verən səhmlərinin 20 və ya daha çox faizinə sahib olarsa, onun əhəmiyyətli təsirə malik olduğu hesab edilir: «Lakin buna baxmayaraq, səhmlərin 20 və ya daha çox faizinə sahib olmaqla yanaşı, əhəmiyyətli təsirə malik olmamaq mümkündür. Digər tərəfdən, əgər investor, birbaşa və ya dolayı olaraq (məsələn, törəmə müəssisələri vasitəsilə), investisiya obyektinin səsvermə hüququ verən səhmlərinin 20 faizindən az faizinə sahib olarsa, onun əhəmiyyətli təsirə malik olmadığı hesab edilir. Buna baxmayaraq, səhmlərin 20 faizindən az faizinə sahib olmaqla da əhəmiyyətli təsirə malik olmaq mümkündür».

Qaydalarda əsas cəmiyyət və asılı cəmiyyət arasındakı hüquqi münasibətlər aydın müəyyən edilib. Əsas cəmiyyət asılı cəmiyyətin fəaliyyətinin istənilən sahəsinə aid vacib qərarların verilməsində iştirak edə bilər, asılı cəmiyyət isə bu qərarları mütləq şəkildə yerinə yetirməlidir. Lakin əsas cəmiyyətin qərarı asılı cəmiyyətin müflis olmasına gətirib çıxarıbsa, əsas cəmiyyət qəbul etdiyi qərarlarla bağlı tam məsuliyyət daşıyır. Asılı cəmiyyət əsas cəmiyyətin öhdəliklərinə görə məcburi şəkildə məsuliyyət daşımır. Bu cür asılı müəssisələr həm ölkədə, həm də xaricdə yerləşə bilər. Onlar adi hüquqi şəxs kimi fəaliyyət göstərirlər.

V.Rzayev qeyd edib ki, asılı cəmiyyətin səhmlərinin 20%-dən çoxunu alan əsas cəmiyyət bu məlumatı kommersiya sirrinə aid edə bilməz, bu hüquqi-təsərrüfat münasibətləri barədə rəsmi məlumat verməlidir və bütün lazımi məlumatlar müvafiq dövlət qeydiyyatı orqanlarında dərc etdirilməlidir: «Mülki Məcəllənin 68.2 maddəsinə əsasən, məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin nizamnamə kapitalının iyirmi faizindən çoxunu və ya səhmdar cəmiyyətinin səsvermə hüququ verən səhmlərinin iyirmi faizindən çoxunu əldə edən təsərrüfat ortaqlığı və ya cəmiyyəti bu barədə məlumatı ləngimədən dərc etdirməlidir.

Mühasibat uçotunda asılı cəmiyyətlərə investisiyalar iştirak payı metodu ilə uçota alınır. İştirak payı metodu investisiyanın əvvəlcə ilkin dəyəri ilə tanındığı və daha sonra investorun investisiya obyektinin xalis aktivlərindəki payında alışdan sonrakı dəyişikliklər üzrə düzəlişlərin edilməsi deməkdir. İnvestorun mənfəət və zərər haqqında hesabatında onun investisiya obyektinin mənfəət və ya zərərindəki payı əks etdirilir. İnvestorun investisiya obyektinin mənfəət və ya zərərindəki payı investorun mənfəət və ya zərərində tanınır».

Fəxriyyə İkramqızı